Otomatik Sprinkler (Yağmurlama) Sulu Yangın Söndürme Sistemi Teknik Şartnamesi
BYKHY Madde 96 ve TS EN 12845 esaslı otomatik sprinkler (yağmurlama) teknik şartnamesi; tehlike sınıfı, tasarım yoğunluğu × operasyon alanı, hidrolik hesap, vana setleri, hortum ilaveleri, yangın pompası ve su deposu boyutlama esasları.
Tasarım parametreleri (özet)
| Söndürme prensibi | Isı ile açılan yağmurlama başlığından yalnızca yangın bölgesine doğrudan su boşaltma |
|---|---|
| Tasarım standardı | TS EN 12845 — depolama/ESFR konfigürasyonlarında NFPA 13 tamamlayıcı |
| Tasarım yoğunluğu | Düşük 2,25 · Orta 5,0 · Yüksek İşlem 7,5–12,5 mm/dk (TS EN 12845 Tablo 3) |
| Operasyon alanı (ıslak) | Düşük 84 · OT1 72 · OT2 144 · OT3 216 · OT4 360 · YTİ 260 m² |
| Kuru / ön tepkili düzeltme | Operasyon alanı %30 artırılır (eğimli çatı >%16,7'de de %30) |
| Vana seti tipleri | Islak alarm · Kuru borulu · Ön tepkili (preaction) · Baskın (deluge) |
| Hortum ilavesi (BYKHY M.92) | Dolap 100–200 + hidrant 400–1500 lt/dk (tehlike sınıfına göre) |
| Yangın pompası basıncı | Kritik alan gerekli basıncı + 0,5 bar; yedekleme zorunlu |
| Su deposu süresi | Düşük 30 · Orta 60 · Yüksek İşlem/Depolama 90 dk |
| Hidrolik hesap | Tam hesaplı boru sistemi (ön hesaplıya yalnızca sınırlı durumda izin) |
Bu teknik şartname; otomatik sprinkler (yağmurlama) sulu yangın söndürme sistemi ile bağlı vana setleri, yangın pompa istasyonu, su deposu ve boru şebekesinin mühendisliğini, malzeme teminini, montajını, hidrolik hesabını, test ve devreye alınmasını ve garanti süresince yapılacak bakımları kapsar. Türkiye’de sabit sprinkler sistemleri BYKHY (Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik) uyarınca TS EN 12845’e göre tasarlanır. Nihai boru çapları, pompa ve depo kapasitesi; onaylı hidrolik hesap ile kesinleşir. Tüm hesap raporları, uygulama projeleri ve malzeme onayları imalata başlanmadan önce İdare onayına sunulur.
1. Sistemin Çalışma Prensibi
Sprinkler, yangını gazlı sistemlerin aksine mahalin tamamını boğarak değil, yalnızca yangının çıktığı bölgeye doğrudan su boşaltarak kontrol eder:
- Her yağmurlama başlığı, üzerindeki ısıya duyarlı ampul veya eriyebilir bağ ile kapalı tutulur; yalnızca kendi bölgesindeki sıcaklık eşiği (tipik 68 °C) aşıldığında tek tek açılır. Tüm başlıklar aynı anda açılmaz — bu, su hasarını yangın bölgesiyle sınırlar.
- Başlık açıldığında borudaki basınçlı su boşalır; hattaki alarm vana seti su akışını algılar ve yangın alarmını tetikler.
- Sistem, korunan mahalin tehlike sınıfına göre yalnızca o alana özel tasarım yoğunluğu ve operasyon alanı esas alınarak boyutlandırılır.
- Su kaynağı şebekeyi karşılamıyorsa, yangın pompa istasyonu ve su deposu devreye girer (BYKHY Madde 91).
2. Standartlar ve Kalite Uygunluğu
- Sistem; TS EN 12845 standardına göre tasarlanır. Türkiye’de BYKHY Madde 96, sprinkler zorunluluğunun kapsam ve eşiklerini; Madde 91–92 ise su beslemesi ve pompa/depo esaslarını belirler.
- Yüksek raflı depolama konfigürasyonları ve ESFR / iri damlacıklı / kontrol modlu özel uygulama sprinklerleri için, TS EN 12845’in ayrıntılı tablo vermediği durumlarda NFPA 13 tabloları ve üretici onay bilgileri tamamlayıcı olarak kullanılır. Onay ve ruhsat her durumda TS EN 12845 uyumu ister.
- Sprinkler başlıkları, vana setleri, yangın pompaları ve akış/basınç anahtarları UL/FM veya LPCB onaylarından en az birine sahip olmalıdır. Onay belgeleri ihale dosyasında ürün teknik dokümanlarıyla verilir.
- Boru, bağlantı elemanı, askı ve tesisat malzemeleri TSE ve ilgili standartlara uygun olmalıdır.
- Yüklenici firmanın; Hizmet Yeri Yeterlilik Belgesi, Garanti Belgesi ve süpervizyon/test/devreye alma yetkinliği bulunmalıdır.
3. Genel Teknik Konular
Tesis edilecek sprinkler sisteminin tasarımı, imalatı, testi, devreye alınması ve bakımı TS EN 12845 kriterlerine göre yapılır. Boru çapları tam hesaplı boru sistemi yaklaşımıyla, tamamı hidrolik hesapla belirlenir. Ön hesaplı boru sistemine yalnızca sınırlı durumlarda izin verilir: düşük ve orta tehlike sınıfı mahaller, 465 m²’yi geçmeyen yeni yapılar, mevcut yapılara ilave/revizyon ve pompanın yalnızca sprinkleri beslediği sistemler. Birleşik sistemlerde ön hesaplı sisteme izin verilmez.
4. Tasarım Kriterleri
Söndürme suyu miktarı tek bir sabit değer değildir; korunan mahaldeki yanıcı yüke (yangın tehlike sınıfı) göre TS EN 12845 Tablo 3 esasına göre belirlenir. Su ihtiyacının teorik tabanı tasarım yoğunluğu × operasyon alanı ile başlar; boru çapları hidrolik hesapla kesinleşir.
4.1. Tasarım Yoğunluğu ve Operasyon Alanı
| Tehlike Sınıfı | Tasarım Yoğunluğu (mm/dk) | Operasyon Alanı — Islak/Ön Tepkili (m²) | Operasyon Alanı — Kuru (m²) |
|---|---|---|---|
| Düşük Tehlike | 2,25 | 84 | İzin verilmez (OT1 kullanılır) |
| Orta Tehlike 1 | 5,0 | 72 | 90 |
| Orta Tehlike 2 | 5,0 | 144 | 180 |
| Orta Tehlike 3 | 5,0 | 216 | 270 |
| Orta Tehlike 4 | 5,0 | 360 | İzin verilmez (YTİ1 kullanılır) |
| Yüksek Tehlike İşlem 1 | 7,5 | 260 | 325 |
| Yüksek Tehlike İşlem 2 | 10,0 | 260 | 325 |
| Yüksek Tehlike İşlem 3 | 12,5 | 260 | 325 |
| Yüksek Tehlike İşlem 4 | Baskın sistemler kullanılır | — | — |
Önemli tasarım kuralları:
- Kuru / ön tepkili sistem: Yoğunluk değişmeden operasyon alanı %30 artırılır (su boruya geç ulaştığı için).
- Eğimli çatı: Her 6 metrede 1 metreyi geçen eğimde (> %16,7) operasyon alanı %30 artırılır (depolama hariç).
- Küçük mahal: Mahal alanı operasyon alanından küçük olsa bile tasarım yoğunluğu tablodaki değerin altına inemez.
- Hızlı/duvar tipi başlık: Hızlı tepkili sprinklere yüksek tehlikede izin verilmez; duvar tipi başlık düşük tehlikede, onaylıysa orta tehlikede kullanılabilir.
4.2. Vana Seti Tipinin Seçimi
Vana seti tipi, mahalin donma riski ve kazara ıslanma toleransına göre seçilir:
- Islak alarm vana seti: Borular sürekli basınçlı su ile dolu; donma riski olmayan ısıtmalı mahaller için en hızlı tepkiyi verir.
- Kuru borulu vana seti: Borular basınçlı hava/azot ile dolu; donma riski olan otopark ve soğuk depolar için. Operasyon alanı %30 artırılır.
- Ön tepkili (preaction) vana seti: Kuru sistem + bağımsız algılama; su ancak algılama tetiklendiğinde boruya alınır. Kazara ıslanmanın istenmediği veri/arşiv mahalleri için.
- Baskın (deluge) vana seti: Tüm başlıklar açık tip; algılama tetiklendiğinde alanın tamamına aynı anda su boşalır. Yüksek yayılma hızlı tehlikeler ve su perdesi uygulamaları için.
4.3. Minimum Su Beslemesi (Hortum İlaveleri)
Birleşik sistemlerde (sprinkler + yangın dolabı + hidrant) sprinkler su ihtiyacına ilave hortum su ihtiyacı eklenir (BYKHY Madde 92):
| Tehlike Sınıfı | Süre (dk) | Yangın Dolabı Debisi (lt/dk) | Hidrant Debisi (lt/dk) |
|---|---|---|---|
| Düşük Tehlike | 30 | 100 | 400 |
| Orta Tehlike | 60 | 100 | 1000 |
| Yüksek Tehlike | 90 | 200 | 1500 |
İlk 100 lt/dk dolap debisi en uzak dolaba, ikinci 100 lt/dk sprinklerin o tasarım noktasındaki basıncına göre artırılarak eklenir. Pompalar yalnızca sprinkleri besliyorsa dolap ve hidrant ihtiyacı pompa kapasitesinde dikkate alınmaz.
5. Yangın Pompası ve Su Deposu
- Pompa debisi = kritik hidrolik tasarım alanı için gerekli debi.
- Pompa basıncı = kritik alan için gerekli basınç + 0,5 bar.
- Kapalı vana (sıfır debi) basma yüksekliği anma değerinin en fazla %140’ı; %150 debideki basma yüksekliği anma değerinin en az %65’i olmalıdır.
- Yedekleme: Tek pompa varsa aynı kapasitede yedek; birden fazla pompa varsa toplam kapasitenin en az %50’si yedeklenir.
- Su deposu hacmi = sistem debisi × minimum çalışma süresi:
| Tehlike Sınıfı | Minimum Çalışma Süresi (dk) |
|---|---|
| Düşük Tehlike | 30 |
| Orta Tehlike | 60 |
| Yüksek Tehlike İşlem | 90 |
| Yüksek Tehlike Depolama | 90 |
Yalnızca yangın dolabı sistemi olan yapıda depo en az 12 m³ (200 lt/dk × 60 dk); yalnızca çevre hidrant sistemi olan yapıda en az 1900 lt/dk debiyi 90 dk karşılamalıdır. Yangın rezervi başka amaçla kullanılamaz (BYKHY Madde 91).
6. Mekanik Tesisat İşleri
- Yüklenici; işe başlamadan önce tasarım kriterlerini, onaylı yazılımla yapılmış hidrolik hesapları, izometrik çizimleri ve vana seti/pompa senaryosunu İdare onayına sunar.
- Borular, tasarım basıncına uygun sınıfta çelik olur; TS EN 12845 askı ve destek gereklerine göre salınım yapmayacak biçimde sabitlenir. Askı aralıkları ve çapları standarda uygun seçilir.
- Sprinkler başlıkları, mahalin tehlike sınıfına uygun K faktörü, sıcaklık derecesi ve montaj tipiyle (sarkık/dik/duvar/gizli) seçilir; kapsama alanı ve başlıklar arası mesafe TS EN 12845’e uyar.
- Montaj sonrası tesisat hidrostatik basınç testine tabi tutulur; sızdırmazlık ve akış doğrulanır.
- Boru birleşimleri onaylı bağlantı elemanları (kaynaklı, flanşlı veya mekanik kaplin) ile yapılır.
7. Dokümantasyon, Test ve Devreye Alma
- Montaj bitiminde Yüklenici, mekanik as-built çizimlerini ve hidrolik hesap raporunu hazırlar; kabul bu belgelere göre yapılır.
- Alarm vana seti, akış anahtarı ve su motor gongu; su akışıyla alarm verdikleri doğrulanarak test edilir.
- Pompa; anma, kapalı vana ve %150 debi noktalarında performans testine tabi tutulur; jokey pompa ve otomatik devreye girme senaryoları doğrulanır.
- Kabul testlerinden önce kullanıcılara sistem ve pompa istasyonuna özel eğitim verilir.
- Devreye alma sonrası sistem izleme altında tutulur; olası hatalar giderildikten sonra kesin kabul yapılır.
8. BYKHY ve Yasal Çerçeve
Türkiye’de otomatik yağmurlama sistemi zorunluluğu Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) Madde 96 kapsamındadır; su beslemesi ve pompa/depo esasları Madde 91–92 ile düzenlenir. Sabit sprinkler sistemleri TS EN 12845’e göre tasarlanır; depolama ve ESFR gibi özel konfigürasyonlarda NFPA 13 tamamlayıcı referanstır, ancak onay ve ruhsat TS EN 12845 uyumu ister. Sistemin nihai tasarımı — tehlike sınıfı, tasarım yoğunluğu × operasyon alanı, boru çapları, pompa ve depo kapasitesi — projeye özel hidrolik hesapla yapılır ve İdare onayına sunulur.