Köpüklü (Foam) Yangın Söndürme Sistemi Teknik Şartnamesi
NFPA 11 / NFPA 16 ve TS EN 1568 esaslı köpüklü söndürme teknik şartnamesi; yanıcı sıvı yangınında genleşme oranları, uygulama debisi/süresi, sistem tipleri, oranlama ekipmanı, alkole dayanıklı ve flor-içermeyen köpük seçimi ile montaj–test esasları.
Tasarım parametreleri (özet)
| Söndürme prensibi | Yakıt yüzeyini örtme — boğma + buhar bastırma + soğutma + ayırma |
|---|---|
| Hedef yangın sınıfı | B sınıfı yanıcı/parlayıcı sıvı (hidrokarbon ve polar solvent) |
| Düşük genleşme | ≤ 20:1 — tank, dolum rampası, bund/havuz alanı; köpük-su deluge/monitör |
| Orta genleşme | 20:1 – 200:1 — dökülme/bund içi, sınırlı açık alanlar |
| Yüksek genleşme | 200:1 – 1000:1 — hangar, bodrum, kablo tüneli (hacimsel/total flooding) |
| Uygulama debisi (NFPA 11) | Hidrokarbon ~4,1 · suyla karışan polar yakıt ~6,5 lt/dk·m² |
| Uygulama süresi | Tipik 20–30 dk (senaryoya göre değişir) |
| Oranlama | Inline indüktör · bladder (membranlı) tank · dengeli basınçlı pompa |
| Polar solvent | Alkole dayanıklı (AR — alcohol resistant) köpük zorunlu |
| Çevresel uyum | Flor-içermeyen köpük (F3 / SFFF) tercih — PFAS'sız; TS EN 1568 onaylı |
Bu teknik şartname; köpüklü (foam) yangın söndürme sistemi ile bağlı köpük konsantre deposu, oranlama ekipmanı, boru şebekesi, nozul/monitör ve deşarj tertibatının mühendisliğini, malzeme teminini, montajını, test ve devreye alınmasını ve garanti süresince yapılacak bakımları kapsar. Köpüklü söndürme, yanıcı ve parlayıcı sıvı (B sınıfı) yangınlarının birincil koruma yöntemidir. Sistem, uluslararası kabul görmüş NFPA 11 / NFPA 16 tasarım standartlarına, köpük konsantresi ise TS EN 1568 performans onayına göre seçilir. BYKHY, kolay alevlenici ve parlayıcı madde bulunan yapılar için otomatik söndürme gereğini belirler; sistemin nihai boyutlaması projeye özel hidrolik hesapla kesinleşir ve İdare onayına sunulur.
1. Sistemin Çalışma Prensibi
Yanıcı sıvı yangınları ayrı bir söndürme mantığı ister: yakıtı doğrudan söndürmek değil, önce yüzeyini örtmek. Köpük — su + köpük konsantresi + havanın karışımı — yakıt yüzeyinde bir battaniye oluşturur ve dört mekanizmayla çalışır:
- Boğma (oksijen kesme) — Yakıt yüzeyini kaplayarak havayla temasını keser.
- Buhar bastırma — Yanıcı buharın yüzeyden yükselip alev almasını engeller; yeniden tutuşmayı önleyen asıl kritik etkidir.
- Soğutma — İçindeki su yüzeyi tutuşma sıcaklığının altına çeker.
- Ayırma — Yakıtla alev arasına fiziksel bariyer koyar.
Sistemin başarısı, bu battaniyenin kesintisiz, kararlı ve yeterli kalınlıkta oluşmasına — yani doğru genleşme oranı, doğru sistem tipi ve güvenilir oranlamaya — bağlıdır.
2. Standartlar ve Kalite Uygunluğu
- NFPA 11 — Düşük, orta ve yüksek genleşmeli köpüğün ana tasarım standardı; uygulama debilerini, sürelerini ve oranlama toleranslarını tanımlar.
- NFPA 16 — Köpük-su sprinkler ve sprey sistemlerinin kurulum standardı (yalnızca düşük genleşme köpüğü).
- NFPA 409 — Uçak hangarları; NFPA 850 — Elektrik üretim tesisleri (trafo/türbin yağı) köpük-su korumaları.
- TS EN 1568 — Köpük konsantresinin söndürme performansının test/onay standardı.
- Köpük konsantresi, oranlama ekipmanı ve nozul/monitörler ilgili onaylara (UL/FM veya eşdeğeri) sahip olmalı; belgeler ihale dosyasında verilir. Yüklenici firmanın Hizmet Yeri Yeterlilik ve Garanti belgeleri bulunmalıdır.
3. Tasarım Kriterleri
3.1. Genleşme Oranı ve Sistem Tipi
| Sınıf | Genleşme oranı | Karakter | Tipik kullanım / sistem |
|---|---|---|---|
| Düşük genleşme | ≤ 20:1 | Ağır, akışkan, uzağa atılabilir | Akaryakıt tankları, dolum rampaları, bund/havuz; köpük-su deluge, monitör, rim-seal |
| Orta genleşme | 20:1 – 200:1 | Daha hafif, yüzeyi hızlı kaplar | Dökülme alanları, bund/set içi, sınırlı açık alanlar |
| Yüksek genleşme | 200:1 – 1000:1 | Çok hafif, hacmi doldurur | Hangar, bodrum, depo, kablo tüneli — hacimsel (total flooding) |
Sistem mimarisi genleşme oranına göre belirlenir: köpük-su sprinkler/deluge, sabit/gezici monitör ve nozullar, yüzer tavanlı tanklarda tank üstü / rim-seal köpük sistemleri, kapalı hacimlerde yüksek genleşme jeneratörleri.
3.2. Uygulama Debisi ve Süresi
- Yakıt tipi ve alana göre NFPA 11 esas alınır. Başlangıç debisi tipik olarak hidrokarbon yakıtlarda 4,1 lt/dk·m², suyla karışan (polar) yakıtlarda 6,5 lt/dk·m²’dir; tank, rim-seal ve dökülme senaryolarında bu değerler yükselir.
- Uygulama süresi genellikle 20–30 dk’dır; senaryoya göre değişir.
- Gerekli köpük çözeltisi debisi = uygulama debisi × korunan alan; konsantre miktarı = debi × karışım oranı × süre. Su kaynağı ve konsantre stoğu, süre boyunca kesintisiz beslemeyi sağlayacak kapasitede olur.
3.3. Yakıt Tipi ve Köpük Seçimi
- Yakıtın hidrokarbon mu polar solvent mi olduğu köpük seçiminin ilk kararıdır.
- Hidrokarbonlarda protein/floroprotein veya sentetik köpükler; polar (alkol içeren) solventlerde alkole dayanıklı (AR) köpük kullanılır — aksi hâlde solvent sıradan köpüğü parçalar.
- Çevresel uyum: Yeni tesislerde flor-içermeyen köpük (F3 / SFFF) varsayılan tercihtir; PFAS içeren AFFF/florlu köpükler kademeli kısıtlanmaktadır. Mevcut tesislerde geçiş; sistem uyumu doğrulaması, eski köpüğün mevzuata uygun bertarafı, boru/tank dekontaminasyonu ve TS EN 1568 performans doğrulamasını içeren bir mühendislik sürecidir.
3.4. Oranlama (Proportioning)
Köpüğün suya doğru oranda karışması kritiktir; yanlış oran ya köpüğü zayıflatır ya konsantreyi israf eder. Yöntemler:
- Inline indüktör (venturi) — basit, düşük maliyetli; basınç kaybı yüksektir.
- Bladder (membranlı) tank — su basıncıyla konsantreyi iterek oranlar; harici güç gerektirmez.
- Dengeli basınçlı pompa sistemi — geniş debi aralığında kararlı oran sağlar.
4. Mekanik Tesisat ve Ekipman
- Köpük konsantre deposu, oranlama ünitesi, boru şebekesi, köpük üreteçleri (nozul/jeneratör/monitör) ve deşarj tertibatı; tasarım basıncına uygun sınıfta, korozyona dayanıklı malzemeyle tesis edilir.
- Konsantre deposu ve temas eden ekipman, seçilen köpük tipiyle malzeme uyumlu olur; F3 köpüklerin farklı akış/genleşme davranışı için nozul ve oranlama ekipmanı üretici verileriyle doğrulanır.
- Borular salınım yapmayacak biçimde sabitlenir; birleşimler onaylı bağlantı elemanlarıyla yapılır.
- Sistem, yangın algılama sinyaliyle otomatik ve manuel olarak tetiklenebilmelidir; deluge sistemlerinde algılama-tetikleme senaryosu belgelenir.
5. Test, Devreye Alma ve Dokümantasyon
- Montaj bitiminde Yüklenici, mekanik as-built çizimlerini ve hidrolik hesap raporunu hazırlar.
- Oranlama doğruluğu; refraktometre/iletkenlik ölçümüyle karışım oranı testi yapılarak doğrulanır.
- Köpük üretimi ve genleşme oranı, deşarj testiyle sahada teyit edilir; nozul/monitör atış mesafesi ve kapsama kontrol edilir.
- Kabul öncesi kullanıcılara sistem ve köpük yönetimine özel eğitim verilir; devreye alma sonrası kesin kabul yapılır.
6. BYKHY ve Yasal Çerçeve
Türkiye’de kolay alevlenici ve parlayıcı madde bulunan yapılar için otomatik söndürme gereği doğduğunda çözüm çoğu zaman sulu değil köpüklü sistemdir. Köpüklü söndürme ağırlıklı olarak petrokimya ve rafineriler, akaryakıt depolama (tank çiftlikleri), uçak hangarları, enerji tesisleri (trafo/türbin yağı) ve yanıcı sıvı depolarında kullanılır. BYKHY sistemin gerekip gerekmediğini belirlerken, nasıl boyutlandırılacağı NFPA 11/16 ve TS EN 1568 ile kurulur. PFAS düzenlemeleri artık yalnızca “hangi köpük” değil, bazı uygulamalarda (ör. NFPA 409’un 2022 revizyonu ile hangarlarda) “köpük kullanılmalı mı” kararını da etkilemektedir. Sistemin nihai tasarımı projeye özel yapılır ve İdare onayına sunulur.