CO₂ (Karbondioksit) Total Flooding Otomatik Yangın Söndürme Sistemi Teknik Şartnamesi

Bu teknik şartname; CO₂ (karbondioksit) total flooding (tam baskın hacim koruma) otomatik yangın söndürme sistemi ile buna bağlı yangın algılama sisteminin mühendisliği, malzeme teminini, montajını, kablolama ve borulamasını, test ve devreye alınmasını ve garanti süresince yapılacak bakımları kapsar. CO₂ öldürücü konsantrasyonlarda çalışır ve yalnızca normalde insansız teknik mahallerde kullanılır. Nihai mekanik tesisat projesi ve gaz miktarı, üreticinin onaylı hidrolik hesap (gaz akış) yazılımı ile yapılan hesaptan sonra kesinleşir. Tüm hesap raporları, uygulama projeleri ve malzeme onayları, imalata başlanmadan önce İdare onayına sunulur.

1. Sistemin Çalışma Prensibi

CO₂ yangını iki mekanizmayla söndürür: (1) oksijen boğma — ortama boşalan CO₂ havadaki oksijeni yer değiştirerek seyreltir ve yanma eşiğinin altına indirir; (2) soğutma — genleşen gazın soğuma etkisi. Algılama dedektörleri her mahalde çapraz zonlama prensibine göre yerleştirilir:

• Çapraz zonlardan birindeki birinci dedektör alarma geçtiğinde yangın kontrol paneli sesli (zil) uyarı verir.
• Aynı mahaldeki diğer çapraz zonda yer alan ikinci dedektör de alarm verdiğinde flaşörlü siren ile sesli/ışıklı uyarı başlar; panelde programlı geri sayım (yeterli zaman gecikmesi) sonunda gaz boşaltılır.
• Bekletme (hold) / iptal (abort) butonu: insan iradesiyle geri sayımı durdurur; boşalmayı engelleme (lock-off) sağlar.
• Boşaltma (manuel release) butonu: dedektör tetiklemesinden bağımsız olarak elektronik boşaltma sağlar.
• Mekanik boşaltma: panelden kumanda alınmaksızın elle boşaltma için mekanik aktüatör bulunur.
• Kontrol paneli LCD ekran ve olay hafızasına sahip olmalı; sistemin hangi sebeple devreye girdiği kayıttan belirlenebilmelidir.

2. Standartlar ve Kalite Uygunluğu

• Sistem; TS ISO 6183 (CO₂ söndürme sistemleri tasarımı) ve bileşenler için EN 12094 serisine göre tasarlanır ve imal edilir. Türkiye’de BYKHY Madde 98, gazlı otomatik söndürmeyi kapsar.
• Mekanik grup (tüp/tank, hortum, çek vana, tüp kontrol vanaları, tartı/seviye izleme) ve elektronik kontrol bölümü (panel, dedektörler) ile hidrolik hesap programı UL/FM veya LPCB onaylarından en az birine sahip olmalıdır. Onay belgeleri, ihale dosyasında ürün teknik dokümanlarıyla verilir.
• Mekanik ve elektronik ekipmanlar aynı üretici firmaya ait olmalı, farklı markalar karıştırılmamalıdır.
• Kablo, kanal vb. tesisat malzemeleri TSE ve ilgili standartlara uygun olmalıdır.
• Yüklenici firmanın; Hizmet Yeri Yeterlilik Belgesi, Garanti Belgesi, üretici yetki belgesi ve süpervizyon/test/devreye alma eğitim belgeleri bulunmalıdır.

3. Can Güvenliği (Zorunlu Öncelik)

CO₂’nin tasarım konsantrasyonları (%34–75) oksijeni öldürücü seviyeye (≈ %5–14) düşürür; güvenli insan kullanım marjı yoktur. Bu nedenle:

• CO₂ total flooding yalnızca normalde insansız teknik mahallerde uygulanır: jeneratör/türbin odaları, yağlı/kuru trafo hücreleri, yanıcı sıvı depoları ve pompa odaları, kablo galerileri, boya kabinleri.
• İnsan girebilecek her mahalde şu önlemler zorunludur: yeterli zaman gecikmesi, boşalma öncesi sesli/ışıklı ön ikaz, kapıda boşalmayı engelleme (lock-off/abort), otomatik/manuel geçiş anahtarı, boşalma uyarı levhaları ve tahliye sonrası purge/havalandırma.
• Sürekli insanlı mahaller (server, kontrol odası) için CO₂ kullanılmaz; bu mahallerde IG-541 Inergen veya halokarbon ajanlar seçilir.

4. CO₂ Söndürme Sistemi Tasarım Kriterleri

4.1. Tasarım Konsantrasyonu ve KB (Malzeme) Katsayısı

CO₂’de tasarım konsantrasyonu ajan sabiti değil, korunan malzemeye/tehlikeye bağlıdır ve bir KB (malzeme) katsayısıyla ifade edilir. TS ISO 6183 malzeme bazlı değerleri ve minimum tutunma sürelerini tablolar; temsili değerler:

4.2. Miktar Hesabı ve Kapatılamayan Açıklıklar

• CO₂ miktarı, ISO 6183 yüzey terimli formülüyle hesaplanır: Q = KB × (0,7·VR + 0,2·AR); burada AR = A + 30·A0 (A: mahal iç yüzey alanı, A0: kapatılamayan açıklık alanı). Her m² kapatılamayan açıklık ilave gaz olarak hesaba katılır.
• Açıklıklar kapatılabiliyorsa boşalmada damper/otomatik kapakla kapatılır (A0 → 0) ve normal total flooding uygulanır.
• Açıklık büyük veya taban seviyesindeyse konsantrasyon tutulamaz; local application’a geçilir. Nihai kararı door-fan (kapı fanı) / retention testi verir — hesaplanan tutunma süresi gerekenden kısaysa, nominal açıklık ne olursa olsun total flooding geçersizdir.
• Kablo/boru penetrasyonları ve drenajlar yangına dayanıklı mastik/harçla kalıcı sızdırmaz yapılır.

4.3. Boşalma ve Tutunma Süreleri

Nozul adet ve çapları hidrolik hesap sonrası kesinleştirilir. Mekanik tesisat projesi, UL/FM veya LPCB onaylı yazılımla yapılan hidrolik hesaplardan sonra kesinlik kazanır; hesap raporu İdare onayına sunulur.

5. Depolama, Gaz Tüpleri ve Mekanik Aksam

CO₂ iki farklı depolama mimarisiyle uygulanabilir; seçim gereken toplam miktara, bölge sayısına ve alan kısıtına bağlıdır.

• Söndürücü gaz (CO₂): Renksiz, kokusuz, elektriksel olarak iletken değildir; havadan ağırdır.
• Silindirler / tank: Dikişsiz çelik; HP tüpleri ortam sıcaklığında ≈ 58 bar, LP tankı yalıtımlı-soğutmalı ≈ 20 bar. Üzerinde üretici adı, seri no, dolum tarihi ve gaz miktarı bulunur. Tüp/tank içeriği tartı veya seviye ile sürekli izlenir; ağırlık kaybı belirli eşiği aşarsa panel arıza verir.
• Vanalar ve manifold: Elektrikli (solenoid), pnömatik veya manuel aktüatörle açılır; birden fazla tüpte manifold ve çek vanalar bulunur.
• Nozullar: Total flooding için hesaplı; orifis hesapla delinerek kalibre edilir.
• Tetikleme: Yangın kontrol panelinden gelen elektriksel sinyalle veya mekanik (manuel) olarak tetiklenebilmelidir.
• Tüm yangın ekipmanı paslanmaya karşı korunur ve kırmızı renkte olur.

6. Mekanik Tesisat İşleri

Bu bölüm yalnızca gazlı söndürme tesisatı kapsamı için geçerlidir.

• Yüklenici; işe başlamadan önce tasarım kriterlerini, onaylı yazılımla yapılmış hidrolik hesapları, izometrik çizimleri ve çalışma senaryosunu (zaman gecikmesi, ön ikaz, lock-off, operasyon sırası) İdare onayına sunar.
• Borular, CO₂ tasarım basıncına uygun sınıfta çelik çekme boru olur; tavan ve duvarlara salınım yapmayacak şekilde sabitlenir. Tüm dönüş noktaları ve nozul çıkışları sabitlenir. Askı ve destekler ISO 6183’ün boru askı gereklerine uygun olur.
• Boru birleşimleri kaynaklı yapılır; dişli dirsek kabul edilmez. Kaynak, sertifikalı personelce yapılır.
• Montaj sonrası tesisat temizlenir (purge); test ve onay sonrası iki kat antipas boya uygulanır. Nozullar temizlikten sonra monte edilir.
• Tesisatın tüplerle bağlantısı yalnızca üreticinin öngördüğü bağlantı elemanlarıyla yapılır.

7. Dokümantasyon, Test ve Devreye Alma

• Montaj bitiminde Yüklenici, elektrik ve mekanik as-built çizimlerini hazırlar; kabul bu çizimlere göre yapılır. İmalat çizimleri, boşalma uyarı levhaları ve lock-off donanımı yerine konmadan kabule başlanmaz.
• Kabul testlerinden önce kullanıcılara genel yangın güvenliği ve sisteme özel eğitim verilir; CO₂’nin öldürücü doğası ve tahliye protokolü özellikle vurgulanır.
• Algılama sistemi, her mahalde farklı noktalarda kâğıt yangını simüle edilerek test edilir; bu testlerde gaz boşaltılmaz, ancak tüm adımlar (ön ikaz, geri sayım, lock-off) boşaltma yapılıyormuş gibi işletilir.
• Total flooding mahallerinde tasarım konsantrasyonunun gerekli tutunma süresince korunduğunu doğrulamak için kapı fanı (door fan) sızdırmazlık/retention testi yapılır; sonuç raporlanır.
• Testler bittikten sonra algılama sistemi 5 gün aktif tutulur; olası hatalar giderilir. Bu sürenin sonunda söndürme sistemi devreye alınır.

8. BYKHY ve Yasal Çerçeve

Türkiye’de gazlı otomatik söndürme, Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) Madde 98 kapsamındadır. CO₂; su ile söndürmenin sakıncalı olduğu ve normalde insansız jeneratör, türbin, trafo, kablo galerisi, yanıcı sıvı deposu ve boya kabini gibi teknik hacimlerde tercih edilir. Tasarım standardı olarak TS ISO 6183, bileşenler için EN 12094 esas alınır. CO₂’nin öldürücü konsantrasyon profili nedeniyle sistemin nihai tasarımı, can güvenliği senaryosu ile birlikte üreticinin onaylı hidrolik hesap yazılımıyla projeye özel yapılır ve İdare onayına sunulur.