Teknik·7 dk okuma
Sprinkler Sisteminde Su İhtiyacı Nasıl Belirlenir? — BYKHY ve TS EN 12845 Esaslı
Bir sprinkler sistemini gerçekten boyutlandıran şey su ihtiyacıdır: pompa gücü, depo hacmi ve boru çapları buradan çıkar. BYKHY, sprinkler tasarımını TS EN 12845'e göre zorunlu kılar. Bu yazıda su ihtiyacının üç yaklaşımını (tehlike sınıfı, özel tasarım, depolama), tam/ön hesaplı boru sistemlerini, TS EN 12845 tasarım yoğunluğu-operasyon alanı tablosunu, yangın dolabı + hidrant ilave debisini, ıslak/kuru sistemde %30 alan artışını, ESFR örnek hesabını (12×371 = 4452 lt/dk + 946 = 5398 lt/dk), yangın pompası seçimini (kritik alan basıncı + 0,5 bar) ve su deposu süresini (30/60/90 dk) somut tablolarla anlatıyoruz.
A-Pro Mühendislik
Bir sprinkler sisteminin pompa gücünü, su deposu hacmini ve boru çaplarını belirleyen tek şey su ihtiyacıdır. Türkiye’de bu hesabın çerçevesini BYKHY (Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik) çizer: yönetmelik, sabit sprinkler sistemlerinin TS EN 12845’e göre tasarlanmasını zorunlu kılar. Bu yazıda su ihtiyacının nasıl belirlendiğini — üç yaklaşım, tasarım yoğunluğu ve operasyon alanı tabloları, hortum ilaveleri, pompa ve depo boyutlaması — somut değerler ve örnek hesaplarla ele alıyoruz. (Sprinklerin nasıl çalıştığını ayrı yazımızda anlatmıştık; burada odak, sistemi boyutlandıran sudur.)
Su ihtiyacının belirlenmesinde üç yaklaşım
BYKHY ve TS EN 12845 esasına göre sprinkler su ihtiyacı üç yaklaşımdan biriyle belirlenir:
- Tehlike sınıfı yaklaşımı — mahalin risk sınıfına (düşük/orta/yüksek) karşılık gelen tasarım yoğunluğu ve operasyon alanı esas alınır. En yaygın yaklaşımdır.
- Özel tasarım yaklaşımı — konut tipi sprinkler ve su perdesi gibi özel uygulamalar.
- Depolama alanları yaklaşımı — yüksek raflı depolar; yoğunluk/alan tasarımı veya ESFR gibi özel uygulama sistemleri.
Her yaklaşımda tasarım kriterleri belirlenir, ardından bu kriterleri sağlayacak boru çapları hidrolik hesapla kesinleştirilir. Minimum su beslemesi ise sprinkler su ihtiyacına, yangın dolabı ve hidrant için gerekli hortum su ihtiyacı eklenerek bulunur.
Tam hesaplı mı, ön hesaplı boru sistemi mi?
Boru çaplarının nasıl belirlendiği, hangi su ihtiyacı kuralının uygulanacağını da belirler.
- Tam hesaplı boru sistemleri: Boru çaplarının tamamı hidrolik hesapla belirlenir. Yönetmelik esas olarak bunu ister ve su ihtiyacı yoğunluk/alan kriterine göre bulunur.
- Ön hesaplı boru sistemleri: Çapların bir kısmı boru tablosundan, bir kısmı hidrolik hesapla belirlenir. Yalnızca sınırlı durumlarda izin verilir: düşük ve orta tehlike sınıfı mahaller, 465 m²’yi geçmeyen yeni yapılar, mevcut yapılara ilave/revizyon ve pompanın yalnızca sprinkleri beslediği sistemler. Birleşik sistemlerde izin verilmez.
Ön hesaplı sistemlerde su ihtiyacı tablodan okunur (yalnızca K80 sprinkler için):
| Tehlike Sınıfı | Debi (lt/dk) | Süre (dk) |
|---|---|---|
| Düşük Tehlike | 1000 | 45 |
| Orta Tehlike | 2000 | 60 |
Tablo yöntemi yüksek basınç ve büyük boru çapı gerektirdiğinden pratikte genellikle tam hesaplı sistem tercih edilir; bu yüzden asıl odak yoğunluk/alan kriterleridir.
Tehlike sınıfına göre tasarım kriterleri (TS EN 12845)
Tam hesaplı sistemlerde su ihtiyacının çekirdeği, aşağıdaki tasarım yoğunluğu (birim alana dakikada düşen su, mm/dk) ve operasyon alanı (aynı anda çalıştığı varsayılan alan, m²) tablosudur. Bu değerler TS EN 12845 Tablo 3’ten gelir ve yalnızca standart sprey sprinkler için geçerlidir:
| Tehlike Sınıfı | Tasarım Yoğunluğu (mm/dk) | Operasyon Alanı — Islak/Ön Tepkili (m²) | Operasyon Alanı — Kuru (m²) |
|---|---|---|---|
| Düşük Tehlike | 2,25 | 84 | İzin verilmez (OT1 kullanılır) |
| Orta Tehlike 1 | 5,0 | 72 | 90 |
| Orta Tehlike 2 | 5,0 | 144 | 180 |
| Orta Tehlike 3 | 5,0 | 216 | 270 |
| Orta Tehlike 4 | 5,0 | 360 | İzin verilmez (YTİ1 kullanılır) |
| Yüksek Tehlike İşlem 1 | 7,5 | 260 | 325 |
| Yüksek Tehlike İşlem 2 | 10,0 | 260 | 325 |
| Yüksek Tehlike İşlem 3 | 12,5 | 260 | 325 |
| Yüksek Tehlike İşlem 4 | Baskın sistemler kullanılır | — | — |
Sprinkler su ihtiyacının teorik tabanı = tasarım yoğunluğu × operasyon alanı. Örneğin Orta Tehlike 1 ıslak sistemde
5,0 mm/dk × 72 m² = 360 lt/dk minimum çıkış noktasıdır; gerçek sistem debisi, pompaya yakın başlıkların fazla su vermesi nedeniyle hidrolik hesapta bundan yüksek çıkar.Önemli kurallar:
- Kuru / ön tepkili sistem: Yoğunluk değişmeden operasyon alanı %30 artırılır (tabloda ıslak→kuru sütun farkı bu yüzdendir). Su boruya geç ulaştığı için daha geniş alan hesaba katılır.
- Eğimli çatı: Her 6 metrede 1 metreyi geçen eğimde (>%16,7) operasyon alanı %30 artırılır (depolama hariç).
- Duvar tipi ve hızlı tepkili sprinkler: Hızlı tepkili sprinklere yüksek tehlike sınıfında izin verilmez; duvar tipi sprinkler düşük tehlikede, onaylıysa orta tehlikede kullanılabilir.
- Küçük mahal: Mahal alanı operasyon alanından küçükse bile tasarım yoğunluğu tablodaki değerin altına inemez.
Minimum su beslemesi: sprinkler + yangın dolabı + hidrant
Birleşik sistemlerde (sprinkler + yangın dolabı + hidrant) sprinkler su ihtiyacına ilave hortum su ihtiyacı eklenir. İlave debiler ve süreler tehlike sınıfına göredir (BYKHY Madde 92):
| Tehlike Sınıfı | Süre (dk) | Yangın Dolabı Debisi (lt/dk) | Hidrant Debisi (lt/dk) |
|---|---|---|---|
| Düşük Tehlike | 30 | 100 | 400 |
| Orta Tehlike | 60 | 100 | 1000 |
| Yüksek Tehlike | 90 | 200 | 1500 |
İlave mantığı: ilk 100 lt/dk yangın dolabı debisi en uzak noktadaki dolaba eklenir; ikinci 100 lt/dk ise sprinklerin o tasarım noktasındaki gerekli basıncına göre artırılarak hesaplanır. Hidrant ilavesi, şebeke bağlantı noktası ile saha hidrant bağlantı noktasından hangisi sistem koluna daha yakınsa oraya eklenir. Pompalar yalnızca sprinkleri besliyorsa, yangın dolabı ve hidrant ihtiyacı pompa kapasitesi belirlenirken değerlendirilmez.
Farklı tehlike sınıflarına sahip, fiziksel bariyer veya ısı geçişini geciktiren bölme ile ayrılmamış açık bağlantılı alanlarda, yüksek tehlike kriterli alan, düşük tehlikeli alana doğru 4,6 m genişletilir — yani sınır bölgesi de yüksek kritere göre hesaplanır.
Depolama ve ESFR — örnek su ihtiyacı hesabı
Yüksek raflı depolar ayrı ele alınır. TS EN 12845 depolama konfigürasyonu için ayrıntılı tablo vermediğinden, yoğunluk/alan ve özellikle ESFR kriterleri NFPA 13 tabloları ve üretici onay bilgilerinden alınır. Tavan sprinkleri, tasarım yoğunluğuna göre K faktörü seçilerek belirlenir: yoğunluk ≤ 8,2 lt/dk·m² için K80; 8,2–13,9 arası için K115; > 13,9 için K160 ve üzeri depolama onaylı sprinkler.
ESFR örnek hesabı (uygulama el kitabından, ıslak sistem):
- Depolama düzeni: Raflı · Yanıcılık sınıfı: Sınıf IV · Depolama yüksekliği: 6,1 m · Tavan yüksekliği: 7,6 m
- Sprinkler: ESFR K = 201 (metrik; imperial K14)
- Tasarım kriteri (NFPA 13): 12 sprinkler / 3,4 bar minimum basınç
- Bir sprinkler debisi:
Qm = K√P = 201 × √3,4 ≈ 371 lt/dk - ESFR sprinkler su ihtiyacı:
12 × 371 = 4452 lt/dk - Yangın dolabı + hidrant ilavesi:
946 lt/dk - Toplam su ihtiyacı: 4452 + 946 = 5398 lt/dk
ESFR’de operasyon alanı, kritik hidrolik alanda her üç branşman üzerinde 4’er adet olmak üzere en az 12 sprinkler (ve en az 89 m²) alınır. Depolama alanlarında kuru/ön tepkili sistemde operasyon alanı %30 artırılır ancak 557 m²’yi geçemez.
Yangın pompası seçimi
Hidrolik hesabın çıktısı, kaynağın karşılaması gereken debi + basınç noktasıdır. Pompa bu noktayı güvenlik payıyla aşmalıdır:
- Pompa debisi = kritik hidrolik tasarım alanı için gerekli debi.
- Pompa basıncı = kritik alan için gerekli basınç + 0,5 bar.
- Kapalı vana (sıfır debi) basma yüksekliği, anma değerinin en fazla %140’ı; %150 debideki basma yüksekliği anma değerinin %65’inden az olmamalı; pompa, anma debisinin %130’una kadar sistem taleplerinde kullanılabilir.
- Yedekleme: Tek pompa varsa aynı kapasitede yedek; birden fazla pompa varsa toplam kapasitenin en az %50’si yedeklenmelidir.
Bu boyutlama detayları yangın pompası ve NFPA 20 yazımızda genişçe ele alınır. Kuru ve preaction sistemlerde vana seti tipi ve su ulaşım gecikmesi de pompa/alan seçimini etkiler.
Su deposu kapasitesi ve süre
Şebeke gerekli debi/basıncı karşılayamıyorsa yangın pompa istasyonu ve deposu kurulur (BYKHY Madde 91). Depo hacmi, sistem debisinin minimum çalışma süresiyle çarpımıdır:
| Tehlike Sınıfı | Minimum Çalışma Süresi (dk) |
|---|---|
| Düşük Tehlike | 30 |
| Orta Tehlike | 60 |
| Yüksek Tehlike İşlem | 90 |
| Yüksek Tehlike Depolama | 90 |
- Yapıda sadece yangın dolabı sistemi varsa depo en az 12 m³ olmalıdır (200 lt/dk × 60 dk).
- Sadece çevre hidrant sistemi varsa su ihtiyacı en az 1900 lt/dk debiyi 90 dk karşılamalıdır.
- Yangın rezervi olarak ayrılan hacim başka amaçla kullanılamaz; depo tesisatı yalnızca söndürme sistemlerine hizmet edecek şekilde düzenlenir.
Birleşik su beslemelerinde sistemler tam hesaplı olmalı, süre en çok su isteyen sisteme göre alınmalı ve besleme, sistemlerden eş zamanlı maksimum debilerin toplamını sağlayabilmelidir.
Türkiye’de hangi standart geçerli?
BYKHY, sabit sprinkler sistemlerini TS EN 12845’e göre tasarlamayı zorunlu kılar; tehlike sınıfı, tasarım yoğunluğu, operasyon alanı, hortum ilaveleri ve süreler bu standarttan alınır. NFPA 13 ise TS EN 12845’in ayrıntılı tablo vermediği depolama konfigürasyonları ve ESFR / iri damlacıklı / kontrol modlu özel uygulama sistemlerinde referans olarak kullanılır. İkisi pratikte birlikte iş görür; ancak onay ve ruhsat TS EN 12845 uyumu ister.
Özet
Sprinkler su ihtiyacı, mahalin tehlike sınıfına karşılık gelen tasarım yoğunluğu × operasyon alanı ile başlar; boru çapları hidrolik hesapla kesinleşir; minimum besleme, sprinkler ihtiyacına yangın dolabı + hidrant debisi eklenerek bulunur. Kuru/ön tepkili sistem ve eğimli çatı operasyon alanını %30 artırır. Depolama ve ESFR kriterleri NFPA 13’ten gelir (örnekte toplam 5398 lt/dk). Pompa, kritik alan basıncını +0,5 bar payla aşmalı; depo hacmi tehlikeye göre 30/60/90 dk süreyle çarpılarak bulunur. Türkiye’de çerçeve BYKHY + TS EN 12845’tir; NFPA 13 depolama/ESFR’de tamamlayıcıdır. A-Pro olarak sprinkler sistemlerinin su ihtiyacını BYKHY ve TS EN 12845 esasına göre hidrolik yazılımı üzerinde hesaplayıp projelendiriyoruz; tesisinize uygun çözüm için Ankara içi ücretsiz keşifle bize ulaşabilirsiniz.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Bağlayıcı su ihtiyacı ve hidrolik tasarım; mahalin gerçek tehlike sınıfı, yerleşim ve su kaynağı koşulları ile BYKHY, TS EN 12845 / NFPA 13’ün güncel baskısı esas alınarak bir yangın mühendisi tarafından proje bazlı yapılmalıdır.
© 2027 A-Pro Mühendislik. Bu makale A-Pro Mühendislik tarafından hazırlanmış özgün bir teknik içeriktir; tüm hakları saklıdır. Kaynak gösterilmeden kısmen veya tamamen kopyalanması, çoğaltılması ve yayımlanması izne tabidir.
Sık sorulan sorular
Sprinkler sisteminde su ihtiyacı neye göre belirlenir?+
Türkiye'de BYKHY (Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik) sprinkler sistemlerinin TS EN 12845'e göre tasarlanmasını zorunlu kılar. Su ihtiyacı üç yaklaşımdan biriyle belirlenir: tehlike sınıfı yaklaşımı, özel tasarım yaklaşımı ve depolama alanları yaklaşımı. Temelde her mahalin tehlike sınıfına karşılık gelen bir tasarım yoğunluğu (mm/dk) ve bir operasyon alanı (m²) vardır; sprinkler su ihtiyacı bu ikisinin çarpımından başlar, boru çapları ise hidrolik hesapla kesinleştirilir. Minimum su beslemesi ise sprinkler ihtiyacına yangın dolabı ve hidrant hortum su ihtiyacı eklenerek bulunur.
Tam hesaplı ile ön hesaplı boru sistemi arasındaki fark nedir?+
Boru çaplarının tamamının hidrolik hesap yöntemiyle belirlendiği sistemler 'tam hesaplı boru sistemleri'dir ve yönetmelik esas olarak bunu ister. Bir kısmı boru tablosundan, bir kısmı hidrolik hesapla belirlenirse buna 'ön hesaplı boru sistemi' denir; sadece düşük ve orta tehlike sınıfında, 465 m²'yi geçmeyen yeni yapılarda veya mevcut yapı ilave/revizyonlarında ve pompanın yalnızca sprinkleri beslediği durumlarda izin verilir. Birleşik sistemlerde ön hesaplı sisteme izin verilmez. Ön hesaplı sistemlerde su ihtiyacı tablodan okunur: düşük tehlike 1000 lt/dk (45 dk), orta tehlike 2000 lt/dk (60 dk).
Kuru veya ön tepkili sprinkler sistemi su ihtiyacını nasıl değiştirir?+
Kuru borulu ve ön tepkili (preaction) sistemlerde suyun boruya ulaşması geciktiği için TS EN 12845, tasarım yoğunluğunu değiştirmeden operasyon alanını %30 artırmayı ister. Örneğin Orta Tehlike 1 için ıslak sistemde 72 m² olan operasyon alanı, kuru sistemde 90 m²'ye çıkar; bu da toplam su ihtiyacını yükseltir. Aynı %30 artış, her 6 metrede 1 metreyi geçen eğimli çatılarda (çatı eğimi > %16,7) da uygulanır. Depolama alanlarında kuru/ön tepkili sistemde artırılan operasyon alanı 557 m²'yi geçemez.
Sprinkler su ihtiyacına yangın dolabı ve hidrant debisi neden eklenir?+
BYKHY (Madde 92) birleşik sistemlerde minimum su beslemesinin sprinkler ihtiyacına ilave hortum sistemi ihtiyacı eklenerek belirlenmesini ister. İlave debiler tehlike sınıfına göredir: düşük tehlikede yangın dolabı 100 + hidrant 400 lt/dk (30 dk), orta tehlikede 100 + 1000 lt/dk (60 dk), yüksek tehlikede 200 + 1500 lt/dk (90 dk). Yangın dolabı ilavesinde ilk 100 lt/dk en uzak dolaba eklenir, ikinci 100 lt/dk ise sprinklerin o tasarım noktasındaki basıncına göre artırılarak hesaplanır. Pompalar yalnızca sprinkleri besliyorsa, dolap ve hidrant ihtiyacı pompa kapasitesi belirlenirken dikkate alınmaz.
Yangın su deposu kapasitesi nasıl bulunur?+
Su deposu hacmi, her sistem için gerekli su debisinin, tehlike sınıfına karşılık gelen minimum çalışma süresiyle çarpımından bulunur: düşük tehlike 30 dk, orta tehlike 60 dk, yüksek tehlike işlem 90 dk, yüksek tehlike depolama 90 dk. Yapıda sadece yangın dolabı sistemi varsa depo en az 12 m³ olmalıdır (200 lt/dk × 60 dk). Sadece çevre hidrant sistemi varsa su ihtiyacı en az 1900 lt/dk debiyi 90 dk karşılayacak kapasitede olmalıdır. Depolama alanlarında süre, yanıcılık sınıfı ve depolama yüksekliğine göre belirlenir. Yangın rezervi başka amaçla kullanılamaz.
NFPA 13 Türkiye'de ne zaman devreye girer?+
BYKHY tasarımı TS EN 12845'e bağladığı için tehlike sınıfı, tasarım yoğunluğu, operasyon alanı, hortum ilaveleri ve süreler bu standarttan alınır. Ancak TS EN 12845, depolama konfigürasyonları ve özel uygulama gerektiren sprinklerler (ESFR, iri damlacıklı, kontrol modlu) için ayrıntılı tablo vermez; bu durumlarda NFPA 13 tabloları ve üretici onay bilgileri referans alınır. Yani pratikte iki standart birlikte kullanılır: yerleşim ve tehlike sınıfı TS EN 12845'ten, yüksek raflı depolama ve ESFR kriterleri NFPA 13'ten. Onay ve ruhsat TS EN 12845 uyumu ister.
İlgili sistemler
Tesisiniz için doğru çözümü konuşalım
Ankara içi ücretsiz keşif ve teklif için mühendislerimize ulaşın.