Teknik·10 dk okuma
NOVEC 1230 Gazlı Söndürme: Tasarım Konsantrasyonu, Extended Height ve Hacim Hesabı
NOVEC 1230'u sahada doğru tasarlayan ayrıntılar: ISO 14520-5 tasarım konsantrasyonları, nozulun yükseklik sınırı ve 4,27 m üstü hacimlerde devreye giren extended height artırılmış konsantrasyonu, ajan miktarı ve net hacim hesabı, temiz gazlar içindeki en geniş NOAEL güvenlik marjı ve GWP≈1 çevresel üstünlüğü.
A-Pro Mühendislik
NOVEC 1230 (kimyasal adıyla FK-5-1-12), suyun zarar vereceği elektrik/elektronik hacimlerde kullanılan, temiz gazlı söndürme ajanlarının en yeni kuşağıdır. Diğer temiz gazlardan iki temel özellikle ayrılır: insanlı mahaller için en geniş güvenlik marjlarından birine (NOAEL %10) ve HFC’lere kıyasla çok üstün bir çevresel profile (GWP ≈ 1) sahiptir. Hangi ajanın hangi durumda seçilmesi gerektiğini Gazlı Söndürme: Tasarım ve Ajan Seçimi yazımızda ele aldık; FM200 tasarım ve hacim hesabını ayrı bir yazıda inceledik. Bu yazıda NOVEC 1230’a mühendislik gözüyle iniyoruz ve özellikle çoğu projede gözden kaçan bir noktaya odaklanıyoruz: nozulun yükseklik sınırı ve 4,27 m’yi aşan hacimlerde devreye giren extended height (artırılmış) tasarım konsantrasyonu.
Söndürme mekanizması ve boşalma süresi
NOVEC 1230 yangını ağırlıklı olarak ısıyı emerek (fiziksel yolla) söndürür; kısmen de yanma zincir tepkimesine müdahale eder. En belirgin fiziksel farkı şudur: oda sıcaklığında sıvı haldedir (kaynama noktası ≈49 °C) ve bir “kuru sıvı” gibi davranır — boşaldığında suyun yaklaşık 50 katı hızla buharlaşır, iz bırakmaz ve elektronik ekipmana zarar vermez. Tüplerde azotla basınçlandırılarak (tipik 25 / 42 / 50 bar) sıvı fazda depolanır; boşalınca hızla gaz fazına geçip mahali homojen doldurur.
Kritik tasarım kuralı, boşalmanın en fazla 10 saniyede tamamlanmasıdır: (1) tasarım konsantrasyonuna hızla ulaşıp yangını erken bastırmak, (2) ajanın aleve maruz kalma süresini kısaltıp bozunma ürünü (HF) oluşumunu en aza indirmek için. NOVEC 1230 havadan yaklaşık 11 kat ağır bir gazdır; bu yoğunluk homojen dağılımı kolaylaştırır ama aynı zamanda yüksek hacimlerde tabakalaşma riskini gündeme getirir — extended height konusunun teknik temeli tam olarak budur.
Tehlike sınıfları ve tasarım konsantrasyonu (ISO 14520-5)
Türkiye’de gazlı söndürme tasarımı TS ISO 14520 esas alınarak yapılır. ISO 14520, tasarım konsantrasyonunu deneyle ölçülen söndürme konsantrasyonuna bir güvenlik faktörü (×1,3) uygulayarak tanımlar ve üç tehlike sınıfı kullanır (NFPA 2001’deki “Class C” ISO’da ayrı bir sınıf değildir; Class A – Yüksek tehlike içinde ele alınır). NOVEC 1230 (FK-5-1-12) için ISO 14520-5 (Tablo 4) standart değerleri:
| Sınıf | Konsantrasyon esası (ISO 14520-5) | NOVEC 1230 tasarım konsantrasyonu |
|---|---|---|
| Class A — Yüzeysel | Ahşap kafes / PMMA / PP / ABS söndürme değerlerinin en yükseği × 1,3 | %5,3 |
| Class A — Yüksek tehlike | Yüzeysel Class A ile Class B tasarımının %95’inden büyük olanı | %5,6 |
| Class B — Yanıcı sıvı | Heptan (cup-burner) söndürme değeri × 1,3 | %5,9 |
- Class A – Yüzeysel: Katı yanıcıların (kâğıt, ahşap, plastik, kablo yalıtımı) yüzeyde yanması. NOVEC’te en yüksek söndürme değeri (PMMA %4,1) × 1,3 = %5,33 → %5,3.
- Class A – Yüksek tehlike: Yanıcı yükün yoğun olduğu veya ekipmanın enerjili kaldığı hacimler. ISO 14520-5, bu sınıfı yüzeysel Class A (%5,3) ile Class B tasarımının %95’inin (0,95 × %5,9 = %5,6) büyük olanı olarak tanımlar → %5,6.
- Class B – Yanıcı sıvı: Heptanın cup-burner değeri (%4,5) × 1,3 → %5,9.
Bir mahalin hangi sınıfa gireceği — üç sınıfın tanımı, ISO 14520-1 madde 7.5.1.3’teki dört yüksek-tehlike koşulu (kablo demeti >100 mm · tava dolu >%20 · tava katmanı <250 mm · enerjili >5 kW) ve “hangi mahal hangi sınıf” tablosu — ajandan bağımsızdır; ayrıntı için Gazlı Söndürme: Tasarım ve Ajan Seçimi yazımızdaki tehlike sınıfı belirleme bölümüne bakınız. Özetle: enerjili veri merkezi/server/telekom mahalleri 4. koşulu (enerjili + >5 kW) kendiliğinden sağladığından pratikte Class A – Yüksek tehlike (%5,6) kabul edilir; Yüzeysel (%5,3) değer enerjisi kesilen, düşük kablo yüklü mahaller (arşiv, küçük elektrik odası) içindir.
Extended height: nozulun yükseklik sınırı ve artırılmış konsantrasyon
Bu yazının en kritik başlığı budur. ISO 14520-5 tablosundaki tasarım konsantrasyonları, ajanın nozuldan çıkıp mahali ≤10 saniyede homojen doldurabildiği belirli bir maksimum korunan yükseklik için geçerlidir. NOVEC 1230 nozulları UL/FM/EN onaylarında bu yüksekliğe göre listelenir; Viking VSN 1230 nozulu örneğinde:
- Standart maksimum korunan yükseklik: 4,27 m (minimum 0,3 m).
- Extended height listelemesi ile: 5,45 m’ye kadar. Ancak bu yükseklikte nozul, ajanı daha büyük bir kot farkına homojen dağıtmak ve tabakalaşmayı önlemek zorunda olduğundan, tasarım konsantrasyonu artırılır (increased minimum design concentration).
ISO 14520-5 esas alınarak extended height (5,45 m) için kullanılan artırılmış değerler ile standart değerlerin karşılaştırması:
| Sınıf | Standart (≤ 4,27 m) | Extended height (4,27–5,45 m) |
|---|---|---|
| Class A — Yüzeysel | %5,3 | %5,7 |
| Class A — Yüksek tehlike | %5,6 | %5,9 |
| Class B — Yanıcı sıvı | %5,9 | %6,2 |
Mühendislik açısından üç sonuç çıkar:
- Yükseklik sınıflandırması, ajan miktarını doğrudan büyütür. 4,27 m’yi aşan bir server salonunda konsantrasyonu standart %5,6 yerine extended %5,9 almak, gereken ajan kütlesini ve tüp sayısını artırır. Bu, kâğıt üzerinde atlanırsa saha kabulünde sistem yetersiz çıkar.
- 5,45 m üzeri hacimlerde tek nozul seviyesi yeterli değildir. Bu durumda çok seviyeli nozul yerleşimi, ara nozul katmanları veya hacmin bölümlenmesi gerekir; nozul üreticisinin onay kapsamı dışına çıkılamaz.
- Yükseklik + void’ler birlikte değerlendirilir. Yükseltilmiş döşeme ve asma tavan boşlukları korunan hacme dahil edildiğinde toplam kot farkı büyür; extended height eşiği bu toplam üzerinden kontrol edilir.
Özetle: NOVEC tasarımında ilk sorulardan biri “mahalin gerçek korunan yüksekliği nozul listelemesinin standart sınırını (tipik 4,27 m) aşıyor mu?” olmalıdır. Aşıyorsa extended height artırılmış konsantrasyonu ve nozul yerleşimi buna göre seçilir.
NOAEL ve LOAEL: güvenlik marjı NOVEC’in en güçlü yanı
- NOAEL (No Observed Adverse Effect Level): İnsanda gözlemlenebilir olumsuz etki oluşturmayan en yüksek konsantrasyon. NOVEC 1230 için %10.
- LOAEL (Lowest Observed Adverse Effect Level): Olumsuz etkinin görülmeye başladığı en düşük konsantrasyon. NOVEC 1230 için > %10.
NOVEC 1230’un tasarım konsantrasyonu %5,3–5,9 (extended height’ta en fazla %6,2) aralığındadır; NOAEL (%10) ile arasında çok geniş bir güvenlik marjı kalır. Bu marj, temiz gazlar içinde en yükseklerden biridir ve NOVEC’i normalde insanlı çalışılan server/kontrol odaları için özellikle tercih edilir kılar. Karşılaştırma çarpıcıdır: FM200’de yüksek tehlike konsantrasyonu (%8,5) NOAEL’e (%9) yalnızca ≈0,5 puan uzaktayken, NOVEC’te yüksek tehlike (%5,6) NOAEL’e (%10) ≈4,4 puan mesafededir. İnsan güvenliği kritik olduğunda bu fark belirleyici olur.
Çevresel profil: GWP ≈ 1 ve F-gaz güvencesi
NOVEC 1230 (FK-5-1-12) sıfır ozon delme potansiyeline (ODP = 0), ≈1 küresel ısınma potansiyeline (GWP ≈ 1) ve atmosferde yaklaşık 5 günlük çok kısa bir ömre sahiptir. HFC esaslı FM200’ün GWP değeri ≈3220 iken NOVEC pratikte “iklim-nötr” kabul edilir. Bu, yalnızca çevresel bir tercih değil, düzenleyici bir güvencedir: AB F-gaz mevzuatı HFC’lere kademeli azaltma (phase-down) getirmektedir; NOVEC bu kısıtlamalardan etkilenmez. Uzun ömürlü tesislerde (veri merkezi, kritik altyapı) bu, sistemin gelecekte de servis edilebilirliği açısından önemlidir.
Ajan miktarı ve hacim hesabı
NOVEC 1230 gereken ajan kütlesi, TS ISO 14520 / NFPA 2001 formülüyle hesaplanır:
W = (V / s) × (C / (100 − C))
- W = gereken ajan kütlesi (kg)
- V = korunan net serbest hacim (m³)
- C = tasarım konsantrasyonu (%)
- s = ajanın özgül hacmi (m³/kg); ISO 14520-5’e göre s = 0,0664 + 0,000274 × T (T = mahal sıcaklığı °C)
Örnek: 100 m² taban alanlı, 3,0 m yüksekliğinde bir server odası (V = 300 m³), T = 20 °C. Ekipman söndürme boyunca enerjili kaldığından mahal Class A – Yüksek tehlike’dir ve yükseklik 4,27 m’nin altında olduğundan standart konsantrasyon C = %5,6 alınır:
s = 0,0664 + 0,000274 × 20 ≈ 0,0719 m³/kg
W = (300 / 0,0719) × (5,6 / 94,4) ≈ 4173 × 0,0593 ≈ ≈248 kg NOVEC 1230
Aynı oda 4,27 m’yi aşsaydı (ör. 5,0 m) extended height listelemesi devreye girer ve konsantrasyon %5,9’a çıkardı (kütle ve tüp sayısı artar). NOVEC’in FM200’den (aynı odada yüksek tehlike %8,5 → ≈203 kg) daha fazla kütle gerektirdiğine dikkat edin; bunun nedeni NOVEC’in yüksek molekül kütlesi ve yoğunluğudur. Sıcaklık düştükçe özgül hacim küçülür ve aynı hacim için daha fazla gaz gerekir; bu yüzden mahalin en düşük tasarım sıcaklığı esas alınır.
Deniz seviyesinden yükseklik ve atmosfer düzeltmesi
Rakım düzeltmesi ajandan bağımsızdır: yalnızca ≈1.000 m üzerinde uygulanır (TS ISO 14520-1 md. 7.7) ve ajan kütlesi Tablo 5 katsayısıyla çarpılır. Örneğin yukarıdaki oda 1.500 m rakımlı bir tesiste ise 248 × 0,830 ≈ ≈206 kg olur. Tam katsayı tablosu ve gerekçe için Gazlı Söndürme: Tasarım ve Ajan Seçimi yazımızdaki ortak hesap kuralları bölümüne bakınız.
Hacimden yalnızca ne düşülebilir?
Brüt hacimden yalnızca kalıcı yapı elemanları (betonarme kolon/kiriş) düşülebilir; dolap, pano, sunucu kabini gibi taşınabilir ekipman düşülmez — kaldırılırsa serbest hacim büyür ve konsantrasyon tasarım değerinin altına iner. Ayrıntı için pillar yazımızdaki ortak hesap kuralları bölümüne bakınız.
Nozul yerleşimi ve kapsama
NOVEC nozulunun kapsama alanı ve extended height sınırı birlikte projelendirilir. Viking VSN 1230 örneğinde (EN/ISO/FM/UL) tek nozulun tipik sınırları: maksimum alan ≈95 m², 180° için yarıçap ≈10,9 m, 360° için ≈6,9 m, maksimum yükseklik 4,27 m (extended 5,45 m), minimum yükseklik 0,3 m. Uygulamada:
- Önce korunan hacim için gereken ajan miktarı ve buna göre nozul sayısı hesaplanır.
- Saha koşulu gözlenir: kablo tavaları, kanal ve engeller nedeniyle püskürtme gölgelenirse alan hesabının verdiğinden daha fazla nozul gerekebilir — özellikle kablo döşemelerinde. Aksi hâlde “ölü bölgelerde” söndürme sağlanamaz.
- Yükseltilmiş döşeme ve asma tavan boşlukları korunuyorsa her seviyeye ayrı nozul yerleştirilir.
Asma tavan ve yükseltilmiş döşeme
Server ve elektrik hacimleri çoğunlukla asma tavan ve yükseltilmiş döşeme içerir. İçinde yanıcı yük (kablo tavaları, güç/veri kabloları) bulunan veya hava akış yolunun parçası olan boşluklar korunması gereken hacme dahildir. İki yöntem kullanılır: (1) entegre hacim — boşluk oda ile serbest hava alışverişindeyse oda hacmiyle birleştirilir ve her seviyeye nozul konur; (2) ayrı bölge — boşluk gaz sızdırmaz bir kompartmansa kendi nozul hattıyla ayrı korunan hacim kabul edilir. Her iki durumda da bu hacimler ajan miktarına eklenir ve extended height eşiği toplam kot farkı üzerinden kontrol edilir.
Sistem ekipmanları ve damper otomasyonu
Kontak çıkışlı manometre, pressure switch ve havalandırma/damper otomasyonunun temel mantığı tüm gazlı sistemlerde ortaktır; ayrıntı ve doğru boşalma sırası için Gazlı Söndürme: Tasarım ve Ajan Seçimi yazımızdaki ortak ekipman ve otomasyon bölümüne bakınız. Özetle: manometre tüp basıncını izleyip sistemin atışa hazır olduğunu denetler; pressure switch boşalmayı algılayıp ikaz/HVAC durdurma/damper kapatmayı tetikler; damperler boşalmadan önce kapatılır ve tutunma süresi (≈10 dk) boyunca kapalı tutulur.
NOVEC 1230’a özgü noktalar: boşalma ≤10 saniyede tamamlanır; tutunma sonrası purge havalandırması artık gazın yanında olası bozunma ürünlerini (HF vb.) de tahliye eder. Boşalma aşırı basıncını dengeleyen basınç tahliye damperi halokarbonlarda standart boyutta yeterlidir.
Tasarım ve uygulamada dikkat edilecekler
- Korunan yükseklik kontrolü: Mahalin gerçek kot farkı nozul listelemesinin standart sınırını (tipik 4,27 m) aşıyor mu? Aşıyorsa extended height artırılmış konsantrasyonu (Class A – Yüksek tehlike için %5,6 yerine %5,9) ve nozul yerleşimi seçilir; 5,45 m üstünde çok seviyeli çözüm gerekir.
- Sınıf tespiti: Enerjili veri merkezi/server/telekom mahalleri Class A – Yüksek tehlike (%5,6) kabul edilir; yüzeysel (%5,3) enerjisiz düşük kablo yüklü mahaller içindir.
- Net serbest hacim: Yalnızca kolon/kiriş düşülür; ekipman düşülmez.
- Yükseklik düzeltmesi: Yalnızca ≈1.000 m üzerinde uygulanır (TS ISO 14520 md. 7.7); altında katsayı 1,00.
- Void’ler: Asma tavan/yükseltilmiş döşeme hacme dahil edilir; extended height eşiği toplam kot üzerinden kontrol edilir.
- NOAEL marjı: Tasarım konsantrasyonu (%5,3–6,2) NOAEL’in (%10) çok altındadır; NOVEC insanlı mahaller için geniş marj sunar.
- ≤10 sn boşalma: Nozul ve boru hidroliği bunu sağlayacak şekilde boyutlandırılır.
- Sızdırmazlık ve door-fan testi: Tutunma süresi kapı fanı testiyle doğrulanır; kablo geçişleri ve kapı altları sızdırmaz yapılır.
- Ekipman denetimi ve senaryo entegrasyonu: Manometre ile ajan kaybı izlenir, pressure switch ile boşalma teyidi alınır; algılama → ikaz → HVAC/damper → boşalma → tutunma → purge tek senaryoda kurulur.
- Periyodik bakım: Tüp tartımı/basınç kontrolü düzenli yapılır; ayrıntı için yangın sistemleri periyodik bakım yazımıza bakınız.
Özet
NOVEC 1230 tasarımında başarı, doğru tasarım konsantrasyonunu ISO 14520-5’e göre seçmek (Class A – Yüzeysel %5,3, Yüksek tehlike %5,6, Class B %5,9) ve mahalin yüksekliğini nozul listelemesiyle birlikte değerlendirmektir: korunan yükseklik standart sınırı (tipik 4,27 m) aşıyorsa extended height artırılmış konsantrasyonu (%5,7 / %5,9 / %6,2) devreye girer ve ajan miktarını büyütür. NOVEC’in temel üstünlükleri kütle ekonomisi değil, temiz gazlar içindeki en geniş NOAEL güvenlik marjı ve GWP ≈ 1 çevresel profilidir. Bu kararların en yoğun uygulandığı alan olan veri merkezleri için Veri Merkezi Yangın Güvenliği yazımıza bakabilir; tesisinize özel NOVEC 1230 projelendirmesi ve hacim hesabı için Ankara içi ücretsiz keşifle bize ulaşabilirsiniz.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Tesisinize özel bağlayıcı hesap ve projelendirme için TS ISO 14520 / NFPA 2001 ve ilgili nozul onay listelemesi kapsamında bir yangın mühendisiyle proje bazlı çalışılması gerekir.
© 2026 A-Pro Mühendislik. Bu makale A-Pro Mühendislik tarafından hazırlanmış özgün bir teknik içeriktir; tüm hakları saklıdır. Kaynak gösterilmeden kısmen veya tamamen kopyalanması, çoğaltılması ve yayımlanması izne tabidir.
Sık sorulan sorular
NOVEC 1230 tasarım konsantrasyonu tehlike sınıfına göre nasıl değişir?+
Türkiye'de esas alınan TS ISO 14520-5, söndürme konsantrasyonuna ×1,3 güvenlik faktörü uygular ve üç sınıf tanımlar. NOVEC 1230 (FK-5-1-12) için standart (nozul yüksekliği ≤ 4,27 m) değerler: Class A – Yüzeysel %5,3; Class A – Yüksek tehlike %5,6; Class B – Yanıcı sıvı %5,9. Enerjili ekipman barındıran veri merkezi/server/telekom mahalleri, 4. yüksek tehlike koşulunu (enerjili + > 5 kW) kendiliğinden sağladığından pratikte Class A – Yüksek tehlike (%5,6) kabul edilir.
Extended height (artırılmış yükseklik) nedir ve neden tasarım konsantrasyonunu artırır?+
NOVEC 1230 nozulları belirli bir maksimum korunan yüksekliğe (Viking VSN 1230 örneğinde standart 4,27 m) göre UL/FM/EN onaylıdır. Mahal bu yüksekliği aşıyorsa — extended height listelemesiyle 5,45 m'ye kadar — nozulun ajanı ≤10 saniyede daha yüksek hacme homojen dağıtabilmesi ve tabakalaşmayı (NOVEC havadan ≈11 kat ağırdır) önlemek için tasarım konsantrasyonu artırılır. ISO 14520-5 esaslı extended değerler: Class A – Yüzeysel %5,7; Class A – Yüksek tehlike %5,9; Class B %6,2. 5,45 m üstü hacimlerde tek nozul seviyesi yetmez; çok seviyeli nozul veya farklı çözüm gerekir.
NOVEC 1230 insanlı mahaller için neden güvenli kabul edilir?+
NOVEC 1230'un NOAEL değeri %10, LOAEL'i > %10'dur. Tipik tasarım konsantrasyonu %5,3–5,9 (extended height'ta en fazla %6,2) olduğundan NOAEL ile arasında geniş bir güvenlik marjı kalır. Bu marj, temiz gazlar içinde en yükseklerden biridir ve NOVEC'i normalde insanlı çalışılan server/kontrol odaları için tercih edilir kılar; karşılaştırıldığında FM200'de yüksek tehlike konsantrasyonu (%8,5) NOAEL'e (%9) çok daha yakındır.
NOVEC 1230, FM200'e göre neden daha fazla ajan kütlesi gerektirir?+
NOVEC 1230 daha düşük hacimsel konsantrasyonla söndürür (ör. %5,6), ancak molekül kütlesi (316) ve yoğunluğu (havanın ≈11 katı) FM200'den (170) yüksektir. Bu nedenle metreküp başına gereken kütle (kg/m³) daha büyüktür: 20 °C'de %5,6 için ≈0,825 kg/m³. Aynı 300 m³ hacim FM200'de (yüksek tehlike %8,5) ≈203 kg iken NOVEC'te (%5,6) ≈248 kg olur. NOVEC'in üstünlüğü kütle ekonomisi değil, güvenlik marjı ve çevresel profildir.
NOVEC 1230'un çevresel profili nasıldır?+
NOVEC 1230 (FK-5-1-12) sıfır ozon delme potansiyeline (ODP = 0), ≈1 küresel ısınma potansiyeline (GWP ≈ 1) ve atmosferde yaklaşık 5 günlük çok kısa ömre sahiptir. Bu yönüyle HFC esaslı FM200'e (GWP ≈3220) göre çok daha çevre dostudur ve AB F-gaz kısıtlamalarının HFC'lere getirdiği aşamalı azaltmadan etkilenmez; uzun ömürlü tesislerde bu, önemli bir gelecek güvencesidir.
NOVEC 1230 hacim hesabında mahal hacminden neler düşülebilir?+
Yalnızca kalıcı (taşınmaz) yapı elemanları — betonarme kolon ve kirişler gibi geçirimsiz, sökülemez yapısal ürünler — brüt hacimden düşülebilir. Dolap, pano, sunucu kabini, raf ve makine gibi taşınabilir ekipmanlar düşülmez; çünkü ilerde kaldırılabilir, bu durumda serbest hacim büyür ve konsantrasyon tasarım değerinin altına iner. Hesap her zaman ekipman yokmuş gibi kabul edilen en büyük (en güvenli) serbest hacim üzerinden yapılır.
Deniz seviyesinden yükseklik NOVEC 1230 ajan miktarını etkiler mi?+
Evet, ama yalnızca yüksek rakımda. TS ISO 14520-1 (madde 7.7) atmosfer düzeltmesini yalnızca ortam basıncı deniz seviyesinden %11'den fazla saptığında — yaklaşık 1.000 m'nin üzerinde — zorunlu kılar. ≈1.000 m'ye kadar düzeltme katsayısı 1,00 alınır; üzerinde ajan kütlesi Tablo 5 katsayısıyla çarpılır (1.500 m → 0,830). Bu düzeltme ajandan bağımsızdır; NOVEC ve FM200 için aynı katsayılar geçerlidir.
İlgili sistemler
Tesisiniz için doğru çözümü konuşalım
Ankara içi ücretsiz keşif ve teklif için mühendislerimize ulaşın.